Jurken van schimmeldraad

Plantenpotten, bouwplaten, schoenen, krukjes, jurken. Van alles kan er gemaakt worden van (genetisch gemodificeerd) schimmeldraad, schreef ik in NRC van 19 april. Voor de voorwerpen maakten microbiologen de schimmelmaterialen, en onderzochten ontwerpers de mogelijkheden ervan. De voorwerpen worden getoond op de expositie Fungal Futures in het Universiteitsmuseum Utrecht.

Mycelium

Materialen maken van schimmeldraad (ook mycelium genoemd) blijkt een nieuwe loot aan de tak van de bio-based economy. Er zijn nu drie bedrijven in de wereld die deze materialen verkopen. Het verst hiermee is het in 2008 opgerichte Ecovative  uit New York, dat net zijn tweede fabriek heeft geopend. Ecovative kweekt onder andere verpakkingsmateriaal voor Dell computers en IKEA-meubilair. Het laat een schimmel als bijvoorbeeld elvenbankje een week lang in zaagsel of stro mycelium maken, tot er een composiet ontstaat van half afgebroken stro met een paar procent plakkerig schimmeldraad erin. Door dit onder hoge druk en temperatuur te persen en er zo nodig een coating op aan te brengen, krijg je een harde bouwplaat of blok.

Plastic matje

In zijn laboratorium op de Universiteit Utrecht liet schimmelhoogleraar Han Wösten een dun, bruin matje zien, gemaakt van pure schimmeldraad. Het voelde aan als stevig plastic, je kunt het rekken zonder dat het breekt. Voor dit materiaal heeft de groep de algemeen voorkomende schimmel ’t Waaiertje (Schizophyllum commune) laten groeien op zaagsel, net zolang tot alle zaagsel op was en er alleen nog schimmeldraad over was. Vervolgens heeft het matje een paar dagen in glycerol gelegen, een weekmaker die het elastisch maakt. Na drogen kreeg het een hittebehandeling van 60 graden om alle schimmel te doden.
Het idee is om de schimmel genetisch zo te modificeren dat er materiaal ontstaat met de juiste kenmerken: stevig, soepel, doorzichtig of bijvoorbeeld waterafstotend. De groep maakte met gentechnologie al doorzichtig materiaal, geschikt voor lampenkappen. Daarvoor schakelden ze van ’t Waaiertje een gen uit dat verantwoordelijk is voor een eiwit (hydrofobine) dat zorgt voor een witte kleur en water afstoot. De groep kan dus ook materiaal kweken dat water af stoot, of juist water opneemt.

Gestapeld kweken

Een jurk van schimmeldraad bijvoorbeeld, kan een stuk duurzamer zijn dan een gangbare jurk van katoen. Schimmeldraden kun je gestapeld, in grote fabrieken kweken wat minder ruimte vraagt dan de katoenteelt. Omdat de jurk bestaat uit aan elkaar geplakte schimmeldraadlapjes, kun je hem makkelijk veranderen of repareren. En na gebruik gooi je hem gewoon in de tuin, waarna hij biologisch wordt afgebroken.
Wel is het natuurlijk de vraag of consumenten jurken, potten of regenjassen van gemodificeerd schimmeldraad willen, ook al kan de schimmel honderd procent worden gedood. Daar houdt de groep rekening mee. Wösten verwacht in de natuur ook wel stammen te kunnen vinden met de juiste kwaliteit schimmeldraden, gezien de genetische variatie in de schimmelwereld zo groot is.

Stro met lijm

Spannend wordt nu of deze schimmelmaterialen kunnen concurreren met andere biomaterialen die niet gekweekt hoeven te worden, zoals bouwplaten van stro met bioafbreekbare lijm ertussen, iets waar DSM nu aan werkt. Het kweken van voldoende schimmeldraad voor een pot of jurk vraagt namelijk 1 of 2 weken. Daar hebben de onderzoekers wel een antwoord op: als een bedrijf elke dag nieuwe schimmelkweken inzet, kan het daarna continu oogsten en kost kweken dus geen extra tijd. In ieder geval lijkt het feit dat hier onderzoekers zo nauw optrekken met ontwerpers en kunstenaars, schimmelmateriaal extra kansen te bieden. De conceptjurk was er al na twee jaar NWO-onderzoek.

Lees ook over gentechorganismen veiliger maken: Geen wasmiddelenenzymen meer in de natuur